"Cracovia totius Poloniae urbs celeberrima, atąue amplissima Regia, atąue Academia insignis" - Kraków w całej Polsce miasto najsławniejsze, ozdobione wspaniałym zamkiem królewskim i słynną Akademią. Te słowa w pełni uzasadniają pochwały Krakowa umieszczone przy panoramicznym widoku miasta z początku XVII w. Od stuleci Kraków sławny był swoimi mieszkańcami, historycznymi monumentami, lokalnymi tradycjami, jak również kulturą religijną, ściągającą do miasta rzesze pielgrzymów. Ongiś stolica Królestwa Polskiego, potem sanktuarium życia narodowego - miasto symbol.

Jest Kraków bowiem miastem historii, która w sposób szczególny wyraża tożsamość narodu polskiego. Stąd płynie jego znaczenie dziejowe w kulturze narodowej. To również niezwykły monument historyczny, gdzie wszystkie epoki artystyczne ujawniły się w niespotykany gdziekolwiek sposób. Można śmiało traktować ten prastary gród jako „pars pro toto" kultury polskiej. Wszystko to skłania do bliższego poznania Krakowa i jego niepośledniej kultury, na którą składa się całe tysiąclecie dziejów państwa i narodu polskiego. Kraków to także miasto najstarszego w Polsce uniwersytetu, Mikołaja Kopernika i papieża Jana Pawła II. Kiedyś siedziba królów, miejsce koronacyjne i funeralne dla naszych monarchów. Prawdziwy zwornik dziejów ojczystych, niemal księga historii.

Można Kraków zwiedzać dwojako: w charakterze przygodnego turysty i przez wiele tygodni, by w sposób dogłębny poznać to królewskie miasto. Przy pierwszym sposobie zwiedzania potrzebny jest zazwyczaj zwięzły przewodnik - nieobciążony drugorzędnymi faktami, ułatwiający percepcję zwiedzającemu. Z takimi też przewodnikami spotykamy się najczęściej. Natomiast drugi sposób zwiedzania wymaga obszernego przewodnika, umożliwiającego poznawanie etapami zabytków i kultury Krakowa.

Prezentowany poniżej obszerny tekst ma umożliwić wnikliwe poznanie Krakowa. Z tej racji nie jest to klasyczny przewodnik turystyczny. Adresowany jest przede wszystkim do mieszkańców podwawelskiego grodu, miłośników sztuki, studentów wydziałów humanistycznych wszelkiego typu uczelni, nadto do tych, którzy szczególnie umiłowali przeszłość ojczystą. Autor postarał się w miarę dokładnie opisać poszczególne zabytki Krakowa, aczkolwiek nie jest to opis właściwy katalogom zabytków, które pełnią przecież rolę ewidencyjną dóbr kulturalnych. W naszym przypadku przyjęto pewną selekcję w doborze tematycznym. Przewodnik pozbawiony jest także obszernego wstępu, dotyczącego dziejów sztuki i kultury Krakowa, istnieje przecież wyśmienite opracowanie tego problemu pióra Tadeusza Dobrowolskiego. Zrezygnowano także ze szczegółowego podawania tras muzealnych, istnieją bowiem osobne przewodniki po muzeach. Nie jest to zatem typowy przewodnik.

Natomiast bardzo szczegółowo potraktowano krakowskie kościoły oraz kamienice mieszczańskie, które zapewne w trakcie prac rewaloryzacyjnych ujawnią niejeden element, który wpłynie na skorygowanie ustaleń dokonanych w niniejszym przewodniku. W przypadku kościołów starannie ujęto szeroko pojętą kulturę religijną, zatem kulty świętych, czy cudowne obrazy i figury. Jest to nader ważne w przypadku miasta, z którego wyszedł papież Jan Paweł II. „Cracovia sacra" to także cząstka kultury polskiej. Ponadto zainteresowały autora nowe kościoły, wznoszone w osiedlach okalających Kraków. Nieraz są to znakomite dzieła sztuki, na trwałe wpisane w kulturę Krakowa. Natomiast pominięto włączone do Krakowa wsie, np. Ruszczę, Łuczanowice, Wadów, Kościelniki, Górkę Kościelnicką, Branice, Fleszów, Balice, Swoszowice czy Mydlniki, wyjątek czyniąc dla Mogiły, Tyńca, Biełan i Bronowie, które zawsze wyraźnie ciążyły do Krakowa. Szeroko pojęte okolice Krakowa zasługują bowiem na osobny przewodnik, który by w sposób dokładny i wysoce kompetentny potraktował zabytki sztuki zlokalizowane pod Krakowem.

Przekazuję więc do rąk miłośników Krakowa, obywateli tego królewskiego miasta, jak również wszystkim zainteresowanym ten obszerny «Przewodnik po zabytkach i kulturze Krakowa;?, zdając sobie sprawę, że w pracy mojej z racji jej objętości, jak i charakteru muszą się znaleźć z całą pewnością jakieś nieścisłości czy usterki. W wielu przypadkach dane faktograficzne różnią się od ogólnie przyjętych w literaturze przedmiotu, co wynikło z badań archiwalnych autora, przeprowadzonych w pracy nad przewodnikiem. Nie jest on bowiem rezultatem bezkrytycznej kompilacji towarzyszącej dość często tego typu przedsięwzięciom, opiera się na starannym sprawdzeniu wszystkich źródeł, do archiwalnych włącznie. Oddaję przeto ten przewodnik w ręce tych, których sercu bliskie jest dokładne i systematyczne poznanie Krakowa, miasta, które wrosło jak żadne inne w duszę narodu polskiego. Jeśli przeto niniejszy przewodnik ułatwi zwiedzającym poznanie piękna Krakowa, jeśli będzie dobrym towarzyszem, który potrafi więcej wskazać i na niejedno otworzy oczy, to zamiar tej pracy zostanie osiągnięty.